Το Άγιον Όρος κατά την περίοδο της ναζιστικής κατοχής

Την Παρασκευή 8 Ιανουαρίου 2016 θα δώσει διάλεξη ο κ. Andreas Müller, Καθηγητής Εκκλησιαστικής Ιστορίας, της Θεολογικής Σχολής του Παν/μίου Κιέλου με το ενδιαφέρον θέμα «Μεταξύ εθνικισμού και οικουμενικότητας: το Άγιον Όρος κατά την περίοδο της ναζιστικής κατοχής»
Η εκδήλωση θα γίνει στις 11.00 π.μ.στο κτήριο της Θεολογικής Σχολής Αθηνών, Αίθουσα Οπτικοακουστικών και θα ακολουθήσει συζήτηση στην οποία είναι προσκεκλημένοι φοιτητές αλλά και ερευνητές μέσα κι έξω από το Πανεπιστήμιο.
Το θέμα ανοίγει μια μεγάλη συζήτηση σε θέματα σύγχρονης Ορθόδοξης εκκλησιαστικής ιστορίας με ερωτήματα που ισορροπούν ανάμεσα στην εγκωμιαστική στάση σ’ έναν σεβάσμιο και ιστορικό χώρο από τη μια αλλά και στην κριτική αμφισβήτηση σε κρίσιμες ή/και αμφιλεγόμενες αποφάσεις από την άλλη από ανθρώπους της Εκκλησίας σε μια ιστορική περίοδο που χρειάζεται ακόμα έρευνα και από ιστορικούς αλλά και από θεολόγους. Η γλώσσα της διάλεξης θα είναι ελληνικά.

Π.Νέλλας:Ο Xριστός δυναμιτίζει ριζικά την καλοστεκούμενη κοινωνία μας.

Στην μνήμη του Παναγιώτη Νέλλα ,ενός από τους μεγαλύτερους έλληνες σύγχρονους θεολόγους, αναδημοσιεύουμε μια επιστολή του που μας έστειλε ο φίλος Αντώνης Παναγάκης, δημοσιευμένη στο περιοδικό «Aναρχοχριστιανισμός», τονAύγουστο του 1986. H επιστολή έχει ημερομηνία 19 Φεβρουαρίου 1986 και είναι από τα τελευταία -αν όχι το τελευταίο- κείμενό του. 

Xαλάνδρι 19-2-1986

«Aγαπητοί φίλοι,

Έλαβα το φάκελο με τα κείμενά σας για τη “σχέση του Aναρχισμού με τον Nικόλαο Kαβάσιλα” και με τη “βυζαντινή τέχνη”, καθώς και το μικρό απόσπασμα του Kλαρκ και το γράμμα σας.

Λυπάμαι που δεν μπορώ να ανταποκριθώ στην πρόσκλησή σας να σχολιάσω το κείμενο του Kλαρκ. Δεν είναι μόνο η έλλειψη του απαιτούμενου χρόνου, αλλά και η μεγάλη απόσταση που με χωρίζει από τον Kλαρκ και γενικότερα από τον χώρο του Aναρχισμού, που δεν μου το επιτρέπουν.

Ωστόσο το γράμμα σας και τα δύο κείμενά σας πρέπει να ομολογήσω ότι με συνεκίνησαν. Bλέπω πίσω από την προσπάθειά σας τον πόνο χιλιάδων ευαίσθητων σημερινών νέων, που σφαδάζουν μέσα στα ασφυκτικά πλαίσια της κοινωνίας μας, που νοιώθουν να χάνεται όχι απλά η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, αλλά η ίδια η ανθρώπινη υπόστασή τους μέσα στην τόσο ριζική και ανελέητη σημερινή στέρηση της ελευθερίας. Kι είναι σωστή αυτή η αίσθηση, αφού σύμφωνα με τον Kαβάσιλα, που φαίνεται να αγαπάτε ιδιαίτερα, “ταυτόν εστίν επεOν απολέσαι τό αυτεξούσιον καί απολέσαι τόν άνθρωπον”.

Kατανοώ αυτό τον πόνο και, στο μικρό μέτρο που διαθέτω “ωτα ακούειν”, ακούω την κραυγή που βγάζουν τόσοι νέοι στις μέρες μας, αλλά και την κραυγή που βγαίνει μέσα από τον ονομαζόμενο “χώρο του αναρχισμού”. Bέβαια, πρέπει να ομολογήσω ότι ελάχιστα γνωρίζω για το χώρο αυτό και ότι συχνά, όπως στο μεγάλο κοινό, η φωνή του φθάνει και σε μένα μέσα από ενέργειες βίαιες, πράγμα που μου δημιουργεί την αίσθηση μιας θεμελιακής αντίφασης: πώς είναι δυνατόν η ελευθερία (όχι απλώς η εθνική ή κοινωνική αλλά η ριζική, η ελευθερία εκείνη που συνιστά τον άνθρωπο) να ενεργεί με βία; H ελευθερία δεν πραγματώνεται παρά μέσα στην αγάπη, είναι η αγάπη.

Σκεφθείτε: όταν αγαπήσω κάτι, αυτό, ο,τιδήποτε και νάναι, γίνεται δικό μου, δηλαδή χώρος, στον οποίο μ’ αρέσει, θέλω, επιθυμώ να είμαι, χώρος ελεύθερος, ελευθερία. Oι μαθητές του Σωκράτη τον έβλεπαν στο κελλί και ήθελαν να τον απελευθερώσουν. Aυτός όμως ήταν ελεύθερος. Tο ίδιο και ο Παύλος.

Δεν κερδίζεται η ελευθερία με την απελευθέρωση.

 Eίναι διαφορετικής τάξεως πράγμα από την απελευθέρωση, όπως και από την ανεξαρτησία. Oι τελευταίες αυτές πραγματικότητες ανήκουν στο επίπεδο του Kράτους, της εξουσίας, των δομών οργάνωσης της κοινωνίας. Aλλά η ελευθερία δεν ανήκει σ’ αυτό το επίπεδο. H αφετηριακή θέση σας νομίζω ότι είναι πολύ ορθή. Έχετε καταφέρει να διατυπώσετε μια πολύ μεγάλη αλήθεια: στο επίπεδο του Kράτους, της εξουσίας, των οποιωνδήποτε δομών οργάνωσης της κοινωνίας όντως και πολύ απλά δεν υπάρχει ελευθερία. Kαμιά δόμηση της κοινωνίας δεν μπορεί να παρέξει ελευθερία. Kι αν καταλυθεί το Kράτος και υπάρξει οποιαδήποτε άλλη δόμηση της κοινωνίας, και αυτή από την ίδια της τη φύση θα στερεί την ελευθερία. Kι εσείς οι ίδιοι αν πετύχετε αυτό που θέλετε, μόλις το πετύχετε, με το που θα το πετύχετε φανερά, κοινωνικά, θα το καταστρέψετε. Γιατί από τη στιγμή που επιχειρήσει κάποιος να κάνει την ελευθερία κατάσταση, η ελευθερία αίρεται. H μόνη διάρκεια της ελευθερίας είναι η αγάπη. Γι’ αυτό μίλησα για αντίφαση.

Όμως, τόσο στο γράμμα σας, όσο και στα δύο κείμενά σας βρίσκω στοιχεία που δείχνουν ότι ζητάτε να κινηθείτε προς μια τέτοια κατεύθυνση. Γι’ αυτό θα προσθέσω κάτι που δεν έχει κανείς δικαίωμα να το λέει με ευκολία. Στηρίζομαι όμως για να το διατυπώσω όχι σε μένα -πράγματικά δεν έχω αυτό το δικαίωμα- αλλά σε σας: στον πόνο που κλείνει μέσα της η προσπάθειά σας και στη ριζικότητα που χαρακτηρίζει την αναζήτησή σας. Aυτή η ρωμαλέα, η απαιτητική ριζικότητά σας με υποχρεώνει να μιλήσω ριζικά.

Στον κόσμο αυτό στον οποίο ζούμε δεν υπάρχει ελευθερία, επειδή ο κόσμος έχει αρχή. Kαι κάθε τι που έχει αρχή φέρνει εξ ορισμού μέσα στην ύπαρξή του δεσμεύσεις. H ελευθερία, πράγματι, δεν μπορεί να υπάρξει παρά στην αναρχία, είναι άναρχη. Kαι πώς είναι ποτέ δυνατό ο κόσμος ή ο άνθρωπος να ξεπεράσει το γεγονός ότι έχει αρχή;

Όμως αυτό το κατά φύση αδύνατο γίνεται δυνατό επειδή μέσα στον κόσμο μας ήρθε ο μοναδικός Άναρχος. Kαι ήρθε πραγματικά, έκανε το κόσμο, την υποκείμενη οντολογικά σε δεσμεύσεις φύση μας σάρκα Tου, χωρίς να λάβει από τη φύση μας την αρχή Tου. Kι έτσι έδωσε τη δυνατότητα στον άνθρωπο να ζήσει, ακόμη περισσότερο να γίνει και αυτός άναρχος. Aν δεν μας έδινε τέτοιας φύσεως πράγματα ο Xριστός δεν θα Tον χρειαζόμασταν. Θα ήταν ένας απλός κοινωικός αναμορφωτής. Aλλά ο Xριστός δυναμιτίζει ριζικά την καλοστεκούμενη κοινωνία μας.

Kαλεί και οδηγεί τον άνθρωπο να γίνει αληθινά και πραγματικά άναρχος, πράγμα που, απ’ ό,τι διαισθάνομαι, πρέπει μάλλον να αποτελεί και την πιο μύχια αναζήτηση κάθε γνήσιου αναρχικού.

Θα σταματήσω εδώ, αγαπητοί φίλοι. Σας στέλνω αυτό το γράμμα σαν ένα πραγματικό, γνήσιο, ειλικρινά εγκάρδιο χαιρετισμό.

Aν κάποτε βρεθείτε στην Aθήνα κι έχετε διαθέσιμο χρόνο, θα χαρώ να βρεθούμε να κουβεντιάσουμε. Δεν ξέρω εσείς, αλλά εγώ σίγουρα έχω να κερδίσω από μια τέτοια συνάντηση. H ρωμαλέα ριζική αναζήτηση, που σας χαρακτηρίζει, μου χρειάζεται και μένα. Γιατί χωρίς αυτή δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν αυτά για τα οποία τόλμησα να μιλήσω πιο πάνω.

Σας χαιρετώ

Φιλικώτατα"

Φλώρινα:«Σύγχρονες διδακτικές προσεγγίσεις»

Πραγματοποιήθηκε με μεγάλη επιτυχία την Τρίτη   8 Δεκεμβρίου 2015 στο 1ο ΓΕΛ της Φλώρινας η Επιμορφωτική συνάντηση των θεολόγων της περιοχής η οποία είχε ως τίτλο: «Σύγχρονες διδακτικές προσεγγίσεις».

Αρχικά  ο  Σχολικός Σύμβουλος κ.Ανδρέας Αργυρόπουλος ενημέρωσε τις/τους συναδέλφους  για τρέχοντα ζητήματα σχετικά με το μάθημα των Θρησκευτικών, και στη συνέχεια ο αγαπητή συνάδελφος κ.Μαλτή Ευδοκία-Ευθαλία,καθηγήτρια στο Γυμνάσιο Αμυνταίου, παρουσίασε ένα:«Σενάριο Μαθήματος στα Θρησκευτικά με αξιοποίηση ΤΠΕ.

    «Η ιστορία του Αβραάμ: Η μεγάλη κλήση, το μεγάλο <ΝΑΙ>» . (Διδακτική Ενότητα 5, Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ)».Όλοι μας χαρήκαμε την πραγματικά πρωτότυπη και υψηλού επιπέδου εισήγηση της συναδέλφου. Στη συνέχεια ο Σχολικός Σύμβουλος εισηγήθηκε το θέμα: «Η Οικουμενικότητα της Ορθοδοξίας στη Διδακτική πράξη.»

Ακολούθησε ενδιαφέρουσα συζήτηση μεταξύ των παρισταμένων.

Έλλειψη χώρου: Νόνη Σταματέλου

ΤΑ ΣΥΝΟΡΑ

Η προσευχή μου υγρή κι επίπονη
που ο Θεός δεν αλλάζει τα σύνορα
να χωρέσω τον κόσμο μου.
Ένα πλοίο πέρα απ’ τον ορίζοντα είμαι.
Τ’ αστέρια που καίγονται
πυρπολούν τα κατάρτια μου.
Μου στήνουν παγίδες οι άνεμοι…

[...] Ο στίχος της Νόνης Σταματέλου είναι απλός, ουσιαστικός, προσιτός και αναμοχλευτικός.Σαν φλόγα πετάει στα έλη της ύπαρξής μας κι ανάβει φωτιές.. Είναι αιχμηρή με τον τρόπο της η Σταματέλου, ο λόγος της μας ανατριχιάζει κάποιες φορές όπως μας ανατριχιάζει ο μπάτης εκεί που αποχαυνωμένοι βλέπουμε τον ήλιο να δύει στο τέλος μιας καλοκαιρινής μέρας πλάι στη θάλασσα. Είναι στρατευμένη η ποίησή της κι ας μη φαίνεται, έτσι όπως συμβαίνει με όσους αγωνίζονται για την υπόθεση της ζωής.

ΜΑΡΙΑ ΣΤΡΑΤΣΑΝΗ, καθηγήτρια φιλοσοφίας

Η ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ                                            
Η Νόνη Σταματέλου γεννήθηκε το Μάιο  του 1960 στο χωριό Τσουκαλάδες Λευκάδας. Σπούδασε θεολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Υπηρετεί ως καθηγήτρια στο 7ο Γεν.  Λύκειο Ιωαννίνων. Κείμενά της, πεζά και ποιήματα δημοσιεύονται κατά καιρούς σε εφημερίδες και περιοδικά.  Έχει βραβευτεί σε πανελλήνιους λογοτεχνικούς διαγωνισμούς.Έχει εκδώσει τις ποιητικές συλλογές: Παιχνίδι αιχμηρό, εκδόσεις Gutenberg 2008, Σε πύρινη τροχιά, εκδόσεις Τυπωθήτω-Λάλον ύδωρ 2012.

Σφηνάκια πολιτικής θεολογίας...στον Βύρωνα!

Π Ρ Ο Σ Κ Λ Η Σ Η  ΣΤΟΝ ΒΥΡΩΝΑ

Το βιβλίο του Θανάση Παπαθανασίου, "Η Ρήξη με το Μηδέν: Σφηνάκια πολιτικής θεολογίας", θα παρουσιαστεί την Κυριακή 13 Δεκεμβρίου, ώρα 11:00, στο στο Πολυδύναμο Κέντρο του Δήμου Βύρωνα (οδ. Καλλιπόλεως 59 & Αγίας Σοφίας).
.
Για το βιβλίο θα μιλήσουν η Μαρώ Τριανταφύλλου (δρ. Ιστορίας, συγγραφέας), ο Βασίλης Ξυδιάς (εκπαιδευτικός, θεολόγος) και ο συγγραφέας του. 

Θα συντονίσει ο Κώστας Κατσιούλας, γιατρός, χειρ. ορθοπαιδικός.

Ἐδήλωση μὲ θέμα "Ὁ Κόντογλου καὶ ἡ Εὐρώπη"

Ἐκδήλωση μὲ θέμα: "Ὁ Κόντογλου καὶ ἡ Εὐρώπη" ὀργανώνει ἡ ἐφημερίδα ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ στὶς 16 Δεκεμβρίου καὶ ὥρα 6.30 μ.μ. στὴν αἴθουσα τῆς ΠΕΦΙΠ, Ἀκαδημίας 78Δ (Γ' ὄροφος), κάτω ἀπὸ τὰ γραφεῖα τῆς ΧΔ, γιἀ νὰ τιμήσει τὰ 50 χρόνια ἀπὸ τὴν ἐκδημία τοῦ μεγάλου Ὀρθόδοξου συγγραφέα καὶ διανοουμένου.
Ὁμιλητές: Σωτήρης Γουνελᾶς, ποιητὴς καὶ συγγραφέας καὶ

 Κώστας Γάλλος, ἐκπαιδευτικὸς καὶ συγγραφέας.

 Ὁ Διευθυντὴς τῆς "Χ" Κωνσταντίνος Μπλάθρας θὰ προβάλει διαφάνειες μὲ τὰ ἔργα του. 

Χριστός γεννάται;

ΚΑΙΡΟΣ:Για την εκδήλωση «Η θέση της Θρησκείας στο δημόσιο χώρο. Το ζήτημα της εκπαίδευσης»

                                                                                                                                                               

 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Ο Πανελλήνιος Θεολογικός Σύνδεσμος «ΚΑΙΡΟΣ-για την αναβάθμιση της Θρησκευτικής εκπαίδευσης» πραγματοποίησε χθες Παρασκευή (4-12-2015) στο αμφιθέατρο του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου Αθηναίων, την προγραμματισμένη εκδήλωσή του, με κεντρικό θέμα «Η θέση της Θρησκείας στο δημόσιο χώρο. Το ζήτημα της εκπαίδευσης», στην οποία οι εισηγητές Στέλιος Βιρβιδάκης [Καθηγητἠς Φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ], Σταύρος Ζουμπουλάκης [Συγγραφέας & πρόεδρος του ιδρύματος «Άρτος Ζωής»] και Βασίλειος Ξυδιάς [Θεολόγος-εκπαιδευτικός] παρουσίασαν διάφορες πλευρές του, ανάλογα με την οπτική και την εμπειρία τους, ως δρώντα πρόσωπα σε διάφορες βαθμίδες  της δημόσιας εκπαίδευσης. Την εκδήλωση προλόγισε ο πρόεδρος του Δ.Σ, επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Θεολογίας ΕΚΠΑ Δ. Μόσχος, ο οποίος αναφέρθηκε τόσο στους λόγους που κίνησαν το ενδιαφέρον του συλλόγου μας για την τοποθέτηση του συγκεκριμένου ζητήματος σε ανοικτό διάλογο, όσο και στους στόχους του ΚΑΙΡΟΥ σχετικά με τη φυσιογνωμία και πορεία της θρησκευτικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα, κάτι που συνδέεται στενά με την θέση του θεολόγου καθηγητή και του μαθήματός του στο δημόσιο σχολείο, υπό το φως των σημερινών πολιτικοκοινωνικών εξελίξεων στον ευρωπαϊκό χώρο.

Ο εκ των εισηγητών κ. Στέλιος Βιρβιδάκης ανέλυσε τις τελευταία επικρατούσες αντιλήψεις για τη σχέση της Πολιτείας και Εκκλησίας, όσο και για την σχέση της  μετανεωτερικής κοινωνίας με το χώρο της θρησκείας, παραπέμποντας στη θέση αλλά και στο προσδοκώμενο χαρακτήρα του μαθήματος των θρησκευτικών στη δημόσια εκπαίδευση και διευκρινίζοντας πως αν και η προσωπική του σχέση με το όλο θέμα είναι περισσότερο επιστημονική και λιγότερο προσωπική-βιωματική, ωστόσο δεν μπορεί παρά να αναγνωρίσει την αναγκαιότητα για πολλούς λόγους της διδασκαλίας του μαθήματος στο σχολείο. Ο κ. Σταύρος Ζουμπουλάκης αφού παρουσίασε τη σημερινή κατάσταση στην Ευρώπη, όσον αφορά στη πραγματική σχέση των πολιτών της με τη θρησκεία, εστίασε τη προσοχή του στο ελληνικό παράδειγμα τονίζοντας πως το φαινόμενο της αποστασιοποίησης των μελών της ελληνικής κοινωνίας από την εγχώρια θρησκευτική παράδοση επεκτείνεται συνεχώς(αύξηση πολιτικών γάμων, πολιτική κηδεία, καύση νεκρών, αβάπτιστα παιδιά, φολκλορική προσέγγιση μεγάλων εορτών του έτους κλπ), σημειώνοντας ταυτόχρονα ότι η Εκκλησία μετά τη μεταπολίτευση δίνει συνεχώς μάχες οπισθοφυλακών, που είναι τελικά χαμένες. Για τον ομιλητή είναι ξεκάθαρο πως το μάθημα των θρησκευτικών μέσα σε μια τέτοια πολιτικοκοινωνική κατάσταση δεν μπορεί και δεν πρέπει να είναι κατηχητικού προσανατολισμού, γιατί αυτό δεν αφορά το δημόσιο σχολείο ενώ παρουσίασε εκτενώς τη πρότασή του για ένα μάθημα, που θα  έχει ως κορμό και κεντρικό άξονα τα κείμενα της Βίβλου, εφόσον αυτή αποτελεί μαζί με την αρχαιοελληνική και ρωμαϊκή παράδοση , τους βασικούς πυλώνες του νεότερου ευρωπαϊκού πολιτισμού. Τέλος ο κ. Βασίλειος Ξυδιάς αναφέρθηκε στο πνευματικό κενό της Ευρώπης και του δυτικού κόσμου γενικότερα, απορρίπτοντας την ιδέα ότι μπορεί με οικονομικούς και πολιτικούς μονάχα όρους να αντιμετωπιστούν προκλήσεις όπως αυτή του φονταμενταλιστικού Ισλάμ. Είπε ότι είναι πλέον καιρός για ένα νέο ιστορικό βήμα υπέρβασης του παραδοσιακού κοσμικού-αντιθρησκευτικού κράτους, και η πολιτεία να αναγνωρίσει όχι μόνο την ατομική-ιδιωτική αλλά και τη συλλογική-δημόσια έκφραση των πνευματικών και θρησκευτικών αναζητήσεων των πολιτών της στο πλαίσιο ενός κοινού αθλήματος αναζήτησης υπαρκτικού νοήματος. Στη βάση αυτή μίλησε και για το μάθημα των θρησκευτικών σαν μια προετοιμασία του αυριανού πολίτη να μετάσχει με τρόπο σωστό και δημοκρατικό σ’ αυτό το πνευματικό άθλημα. Ορμώμενος από την καθημερινή του εμπειρία στη σχολική τάξη, παρουσίασε με ενάργεια και με ενδιαφέροντα παραδείγματα τη σχέση του θεολόγου τόσο με το αντικείμενο της διδασκαλίας του όσο και με τους μαθητές του. Τόνισε πως ο διδάσκων οφείλει να κρατά μια απόσταση από το αντικείμενο, ώστε να μην εκλαμβάνεται η διδακτική του προσέγγιση ως απόπειρα προσέλκυσης των μαθητών στη  προσωπική του σχέση με τη πίστη, αλλά από την άλλη πλευρά είπε δεν πρέπει να αποκλείεται η διακριτική χρήση του προσωπικού του πνευματικού και θρησκευτικού βιώματος, με στόχο τον προβληματισμό και την ουσιαστικότερη επαφή των μαθητών με το φαινόμενο της πίστης.

Στη συνέχεια ακολούθησε ζωηρή συζήτηση στην οποία ζήτησαν το λόγο για τοποθετήσεις και ερωτήματα αρκετοί εκ των συμμετεχόντων, όπως οι σχολικοί σύμβουλοι κ.κ. Αργυρόπουλος και Βαλλιανάτος, ο σύμβουλος του ΙΕΠ κ. Στ. Γιαγκάζογλου, ο πρόεδρος της επιτροπής εθνικού διαλόγου για την Παιδεία, καθηγητής κ. Αντώνης Λιάκος, ο συνάδελφος & εκπρόσωπος του ΚΕΜΕΤΕ κ. Παναγιώτης Μπούρδαλας, ο καθηγητής της Φιλοσοφικής σχολής κ. Γ. Μαρμαρινός, ο Συνήγορος του Παιδιού κ. Γ. Μόσχος και πλήθος θεολόγων εκπαιδευτικών, φοιτητών κ.ά. Μεταξύ των παρευρισκομένων που τίμησαν με την παρουσία τους την εκδήλωση οφείλουμε ειδική μνεία για τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Αργολίδος κ. Νεκτάριο και τον νέο πρόεδρο της Χριστιανικής Δημοκρατίας κ. Ι Ζερβό. Οι προσκληθέντες κ.κ Νικόλαος Φίλης, Υπουργός Παιδείας και Γ. Κουζέλης νέος πρόεδρος του Δ.Σ του ΙΕΠ, απέστειλαν μηνύματα ευχαριστίας για την πρόσκληση διευκρινίζοντας την αδυναμία τους να προσέλθουν στην εκδήλωση λόγω ανελαστικών τους υποχρεώσεων.

                                               Για το Δ.Σ

Ο Πρόεδρος
 Δ.Μόσχος                                                  ο Γ.Γραμματέας
                                                                 Γ.Παπαδόπουλος                                                    

Βυζαντινή Μουσική και Υμνολογία στη διδακτική πράξη.

Εισήγηση του Νίκου Ματθαίου,θεολόγου-Μουσικολόγου,στην επιμορφωτική συνάντηση των θεολόγων καθηγητών της Πτολεμαΐδας.Η συνάντηση οργανώθηκε από το Σχολικό Σύμβουλο και πραγματοποιήθηκε στο Μουσικό Σχολείο Πτολεμαΐδας την 11η  Νοεμβρίου 2015.

Κε Σύμβουλε, αγαπητές-οί Συνάδελφοι,

        

         Είναι γνωστή η σημασία και αξία της Υμνολογίας όσο και της Βυζ.Μουσικής στην παράδοσή μας, στον τόπο μας και στην εκπαίδευση που υπηρετούμε. Στην σημερινή μας σύναξη αξίζει να δούμε τον τρόπο και το σύστημα που διδάσκονται αυτά τα δύο πνευματικά μεγέθη, ποια απήχηση έχουν στους μαθητές μας και με ποιες μεθόδους και δεδομένα  αξίζει να παρουσιάζονται στην τάξη.

       Η Υμνογραφία και η Βυζαντινή Μουσική διδάσκονται κυρίως στις εξής διδακτικές ενότητες των σχολικών εγχειριδίων :α)Βιβλίο Γ΄ Γυμνασίου στην ενότητα 21 με τίτλο : «Εκκλησιαστική Τέχνη Β –Υμνολογία», και β)Βιβλίο Α΄ Λυκείου :Κεφάλαιο Γ΄, ενότητες 30 και 31 με τίτλους «Ο πλούτος της Εκκλησιαστικής ποίησης(Υμνογραφία)» και «Προβληματισμοί για τη λειτουργική γλώσσα και μουσική». Αρκετές αναφορές βέβαια στην υμνολογία της Εκκλησίας μας υπάρχουν και σε άλλες ενότητες των βιβλίων Γυμνασίου και Λυκείου. Στο βιβλίο Α΄Λυκείου:  Ενότητα 42 με τίτλο «Τι σοι προσενέγκωμεν Χριστέ»(στιχηρό ιδιόμελο του Εσπερινού των Χριστουγέννων),Ενότητα 43 με τίτλο: «Εγκώμιο στο Γενέσιον της Θεοτόκου»και στην Ενότητα 44 με τίτλο «Κύριε ,η εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσούσα γυνή…»(Δοξαστικό του Όρθρου της Μ.Τετάρτης) κ.ά.

        Μία πρώτη εκτίμηση για τις συγκεκριμένες ενότητες ύστερα από την επικοινωνία με τους συναδέλφους μου αυτά τα χρόνια είναι ότι :οι ενότητες αυτές και στις τρεις τάξεις βρίσκονται προς το τέλος των βιβλίων,  απαιτούν εξειδίκευση, χαρακτηρίζονται βαριές και δύσκολες  εξαιτίας των άγνωστων υμνολογικών λέξεων και μουσικών όρων όσο και ότι οι συγκεκριμένες ενότητες  πρέπει να διδάσκονται από τους εξειδικευμένους  μουσικούς-ψάλτες συναδέλφους.

       Το αισθητήριο ενός μουσικού εκπαιδευτικού και ψάλτη σίγουρα θα φώτιζε και θα πρότεινε  λύσεις στον τρόπο διδασκαλίας  αυτών των σημαντικών αλλά και «αδικημένων» ενοτήτων επιτρέψτε μου. «Αδικημένων» και από τον πολύ ευσύνοπτο τρόπο που εκθέτονται αλλά και  από την έλλειψη εκείνων των μαρτυριών-παραπομπών και φωτογραφιών που θα προσελκύσουν το ενδιαφέρον του μαθητή. Αν σημειωθεί ότι τα συγκεκριμένα βοηθήματα έχουν ειδικά στο Λύκειο ανανεωθούν περισσότερο από μία δεκαετία, τότε εξηγείται ένα μέρος του προβλήματος. Το μεγαλύτερο όμως μέρος το επιφορτιζόμαστε εμείς συνάδελφοι μιας  και θεωρούμε ότι απαιτείται εξειδίκευση, βαθειά γνώση όσο και να είσαι μουσικός ή ψάλτης όπως και αναφέρθηκε, προηγουμένως.

       Η Υμνολογία πρέπει να παρουσιαστεί διαφορετικά στην διδακτική πράξη από αυτή τη μορφή που έχει τώρα. Αξίζει να τονίσουμε την   άρρηκτη σχέση της  Υμνολογίας με την Αρχαία ελληνική γλώσσα και Ποίηση  όσο και το μεγαλείο των  εκπροσώπων της, ως ποιητών και μελωδών ,όχι μόνο ως ξεχωριστών δημιουργών αλλά και  ως προσωπικοτήτων με το αξίωμα που τους διακρίνει .Αναμφίβολα λείπει στις ενότητές μας η  θεολογική ,παιδαγωγική και φιλολογική σημασία της Υμνολογίας  για τα σύγχρονα δεδομένα της  παιδείας και της γλώσσας  μας καθώς και η σχέση της με την Φιλοσοφία , την Ποίηση και τον Πεζό λόγο των μεγάλων  σύγχρονων ελλήνων Ποιητών και Πεζογράφων. Μία απλή μνεία γι αυτή την σχέση δεν φτάνει αν δεν αναφερθούν παραδείγματα γλωσσικά, ποιητικά, δογματικά ,φιλοσοφικά όσο και υποδειγματικές αναφορές  και μαρτυρίες.

         Ο  αείμνηστος δάσκαλός μας στην Λειτουργική Τέχνη Φουντούλης  Ιωάννης επέμενε ότι η γνώση και επεξεργασία των ύμνων από οποιοδήποτε χριστιανό τον κάνει φωτισμένο Θεολόγο. Πράγματι οι ύμνοι έχουν αποσαφήνιση και εξήγηση: όλων  των θεμελιωδών αρχών της πίστεως, της ιστορίας της Εκκλησίας, της διδασκαλίας του Ευαγγελίου και των δογμάτων όσο και του τρόπου ζωής και έκφρασης του βιώματος σύσσωμης της Εκκλησίας και κάθε πιστού. Πολύ περισσότερο η αξία τους φαίνεται στην διδακτική πράξη. Ένας ύμνος μπορεί να μας βοηθήσει στην διδασκαλία κατά τον εορτασμό μιας οποιαδήποτε καθημερινής γιορτής, να ερμηνεύσει το ευαγγέλιο της Κυριακής ,να αποσαφηνίσει ένα δόγμα, να εκθέσει ένα άγνωστο ιστορικό γεγονός, να συσχετισθεί με οποιοδήποτε πρόβλημα ή αξία της καθημερινότητας.

         Είναι γνωστό ότι όλα τα Θεοτοκία και δοξαστικά τροπάρια αποσαφηνίζουν την δογματική διδασκαλία της εκκλησίας μας. Οι Κανόνες από την Παρακλητική και τα Μηναία βοηθούν μέγιστα ,με την θεματολογία τους από την ζωή και βίο των Αγίων, στην ερμηνεία των ευαγγελικών περικοπών, στην παρουσίαση της εκκλησιαστικής ιστορίας και  λατρείας όσο και στην έκφραση της αληθινής πίστης. Έτσι βρίσκω απαραίτητο να  χρησιμοποιούμε τα λειτουργικά βιβλία μέσα στην τάξη. Μπορούμε να δώσουμε τρία παραδείγματα:

             1^ο  :Η Εορτή του Τιμίου Σταυρού . Από το Συναξαριστή του Μηναίου μπορούμε να εξηγήσουμε  στους μαθητές γιατί ο Τίμιος Σταυρός αποτελεί λατρευτικό μέσο για κάθε Χριστιανό, σύμβολο της πίστης ,αιτία προσκύνησης και εξαγιασμού των πιστών.

           2^ο :Η Εορτή του Αγ. Νεκταρίου ή άλλων τοπικών Αγίων όπως Μηνά,  Νικολάου Γεωργίου κ.ά., που άσχετα αν δεν υπάρχουν στα σχολικά εγχειρίδια μπορούν να μνημονευτούν στη διδακτική πράξη, με αναφορά στη ζωή τους και με επίκαιρους ύμνους  από την ακολουθία τους.

            3^ο :Η περίοδος της Μ. Τεσσαρακοστής  η οποία  έχει μεγάλη διάρκεια και αξία  -μόνο στην ενότητα 31 του βιβλίου της Α΄ Λυκείου αναφέρεται σύντομα-θα μπορούσε να διανθιστεί ως ενότητα με το ίδιο το βιβλίο του Τριωδίου και τους ύμνους του Μεγ. Κανόνα του Ανδρέα Κρήτης .Η παρουσίαση των θεματικών ενοτήτων και της σημασίας  των γιορτών της περιόδου από το ίδιο το βιβλίο (του Τριωδίου),αποσαφηνίζει ,ερμηνεύει και νοηματοδοτεί ιδανικά τις ιδιαιτερότητες της και την αξία της.

             Έτσι η χρήση των λειτουργικών βιβλίων κρίνω ότι είναι απαραίτητη στην τάξη ,αρκεί ο διδάσκων να εντρυφήσει στην εκκλησιαστική γλώσσα και να θέλει να μεταφέρει την αξία τους  στην διδακτική πράξη.

             Και επειδή σπουδή στα λειτουργικά βιβλία είναι σπουδή στην ελληνική γλώσσα αξίζει να τονίσουμε και να προβάλουμε στους συναδέλφους μας άλλων ειδικοτήτων και τους μαθητές μας την αξία τους, ως φιλολογικό είδος που επιβεβαιώνει την άρρηκτη συνέχεια της αρχαιοελληνικής γλώσσας  μέσα στην παιδεία μας. Ποιος έλληνας δεν θα χαιρόταν ακούγοντας έναν εκκλησιαστικό ύμνο; Τι ρίγος σκορπά σε κάθε πιστό και μη ,το Κοντάκιο «Τη Υπερμάχω»; Έχω διαπιστώσει ότι πολλοί μαθητές γνωρίζουν καλύτερα έναν εκκλησιαστικό ύμνο παρά ένα αρχαίο ρητό ή απόφθεγμα. Σίγουρα η γλώσσα της εκκλησίας είναι κατανοητότερη από την ελληνική λόγω της απλότητάς της και του συγκεκριμένου ύφους που την καθιστά κατανοητή. Πόσο όμως θα βοηθήσει στην διδακτική πράξη η ανάδειξη του συσχετισμού της εκκλησιαστικής γλώσσας με τα αρχαία ελληνικά κείμενα, πόσο χρήσιμη θα είναι η παρουσίαση των λεκτικών τρόπων  και των καλολογικών στοιχείων που εκφράζουν την αισθητική της εκκλησιαστικής υμνογραφίας μας! Νομίζω ότι ξεχνούμε να παρουσιάσουμε την πληθώρα των συμβολισμών, των εικόνων, μεταφορών και προσωποποιήσεων, εκφραστικού ρεαλισμού και παραβολικού λόγου, της ξεχωριστής εφευρετικής στιχοποιίας των υμνογράφων στα ομοιοτέλευτα και παρηχητικά τους ποήματα-ύμνους, τις αντιθέσεις και τις πρωτότυπες λέξεις, τα προσωνύμια και τόσα άλλα στολίδια που καταρτίζουν, διαφωτίζουν και κάνουν τον μαθητή θετικό προς τα αρχαία ελληνικά κείμενα και την αισθητική τους. Οι αναγιγνωσκόμενοι και αν είναι δυνατό ψαλλόμενοι ύμνοι μέσα στην τάξη, «αποσκοπούν να μας εντάξουν στην εμπειρία του καθολικού σώματος», όπως τονίζει ο Καθηγητής κ.Αντώνιος  Αλυγιζάκης. «Το θεματολόγιο των ύμνων είναι μορφωτικό και μυσταγωγικό και προβάλλει ιδιαίτερα ορισμένους θεολογικούς συμβολισμούς, εικόνες και τύπους ,που εκφράζουν την γενική ιδέα της εκκλησίας και την θεολογία της.»(Αντωνίου Αλυγιζάκη ,Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΛΑΤΡΕΙΑΣ,Επιστημονικήεπετηρίδα θεολογικής Σχολής ,Τόμος 29,σελ.445, σελ.445   

              Η δεύτερη ενότητα της εισήγησής μου σήμερα αναφέρεται στον τρόπο προσέγγισης της Βυζαντινής μουσικής  κατά την διδασκαλία της στην Μέση εκπαίδευση.

             Πρωτίστως  θα πρέπει να αναφερθούμε στην σημασία και αξία της Βυζ.Μουσικής. Ο Κλήμης ο Αλεξανδρέας  τονίζει: «Αν η Υμνογραφία είναι το ασίγητο στόμα και φωνή της Εκκλησίας ,η Μελωδία(μουσική) είναι το κατάλληλο ένδυμά της.»(Κλήμεντος Αλεξανδρέως,Παιδαγωγός Β4 ΒΕΠΕΣ 7,σελ.150,12) Άλλωστε ως τον 9^ο αιώνα «οι τα μέλη πλέξαντες ύμνων ενθέων» ήσαν «μελωδοί» που σήμαινε όχι μόνο «μουσικοί»-«μελοποιοί»,αλλά συνάμα και «ποιητές-υμνογράφοι». Αργότερα θα εμφανιστούν οι «μεταμελωδικοί υμνογράφοι»,που θα γράφουν μόνο ύμνους, πάνω στα παλαιότερα μουσικά πρότυπα(«προσόμοια»),τα ήδη καθιερωμένα και ιερά.

        Στόχος της μουσικής της εκκλησιαστικής λατρείας δεν είναι η τέρψη ή συναισθηματική διέγερση, αλλά η δημιουργία κλίματος κατανύξεως. Αυτός είναι και ο σκοπός της λατρείας. Ο φυσικός χώρος της Βυζαντινής Μουσικής είναι η λατρεία. Αυτήν διακονεί και μόνο γι΄αυτήν υπάρχει.

       Ο αποκλεισμός των μουσικών οργάνων από την εκκλησιαστική λατρεία, έχει σαφώς τεκμηριωθεί από τον πατερικό λόγο.(Μέγ.Βασίλειος, Ιωάν.Χρυσόστομος, Κλήμης Αλεξανδρείας, Μεγ.Αθανάσιος ).Στην Εκκλησία   «όργανο γλυκύφθογγο»του Πνεύματος γίνεται όλος ο πιστός τονίζει ο Μέγας Αθανάσιος.3.(Εξήγησις εις τους Ψαλμούς ΜΕ΄ΜΖ΄,ΒΕΠΕΣ 32 σελ.32)Ο βασικός λόγος των νεώτερων κυρίως προσπαθειών ωραιοποιήσεως της λατρείας και εκδυτικισμού της μουσικής της  θέτει το πρόβλημα της « ηδονής στην λατρεία», που έχει βρει όμως την λύση του στην πατερική παράδοση. Η «ηδονή» έχει τα όριά της. Είναι τόση ,ώστε να μην παραβλάπτεται το ουσιώδες μέρος του ύμνου, ο λόγος. Ο «ρόλος» της μελωδίας συνίσταται στο να  «εμποιεί» στην ψυχή σώφρονα λογισμόν.

            Δεν λείπουν βέβαια οι αυστηρές επισημάνσεις της «Εν Τρούλω» Οικουμενικής Συνόδου στον ΟΕ΄(85^Ο) Κανόνα της, όσο και οι ερμηνευτικές υποσημειώσεις του Πηδαλίου για «τερερίσματα»και «νενανίσματα». Όπως τονίζεται όμως και στην ευχή προχηρήσεως ψάλτου ή αναγνώστου στο Ευχολόγιο: «δος αυτώ, μετά πάσης σοφίας και συνέσεως, των θείων σου λογίων την μελέτην και ανάγνωσιν  ποιείσθαι, διαφυλάττων αυτόν εν αμέμπτω πολιτεία.»4 (ΕΥΧΟΛΟΓΙΟ)     

             Για την προσέγγιση της Εκκλησιαστικής Μουσικής και την παρουσίασή της μέσα στην τάξη θα λάβουμε υπόψη τέσσερις παραμέτρους.

Α. Την μικρή και με ελάχιστα μουσικά παραδείγματα<link> στα βιβλία των θρησκευτικών στα Γυμνάσια και Λύκεια.

Β. Την δομή και χρόνο διδασκαλίας της στα Μουσικά Σχολεία

Γ. Τις προσπάθειες της Εκκλησίας, Φορέων και Μουσικών Ιδρυμάτων για την συστηματική διδασκαλία της.

Δ. Την βοήθεια της Τεχνολογίας-Πληροφορικής και Μουσικών Εγχειριδίων  για μία ουσιαστική αναβάθμιση της σχέσης  της Ιεράς αυτής Τέχνης με τους διδάσκοντες όσο και τους διδασκόμενους.

Κυρίες και κύριοι Συνάδελφοι,

        Α. Είναι γεγονός ότι ,στα βιβλία θρησκευτικών και μουσικής του Γυμνασίου, Λυκείου η αναφορά για την Βυζ.Μουσική είναι μικρή. Ακόμα και στις μέρες μας που εντάχθηκε το μάθημα της Μουσικής και στην Α΄θμια Εκπάιδευση η Βυζ,Μουσική ελάχιστα έως καθόλου διδάσκεται. Κι αυτό γιατί οι κατευθυντήριες γραμμές είναι να διδάσκεται η μουσική με την χρήση του μεταλλόφωνου και με τα πολύ ορθά μουσικοπαιδαγωγικά συστήματα Orff και Kodaly.Γιατί όμως να μην έμπαινε και η διδασκαλία της Βυζ.Μουσικής μας στα παιδιά μας αφού και μέθοδοι υπάρχουν π.χ. Σίμωνος Καρά .

         Β. Και επειδή βρισκόμαστε στο Μουσικό Σχολείο Πτολεμαΐδας πρέπει να τονίσω ότι με την θέσπιση των Μουσικών σχολείων από το 1990 και μετά ,η διδασκαλία της Βυζ.Μουσικής ως Υποχρεωτικού  μαθήματος  με την αρωγή του Ταμπουρά για την πρακτική κατανόησή της βρίσκει την ιδανική εφαρμογή και καταξίωσή της. Στο Γυμνάσιο 2-3 ώρες εβδομαδιαίως, με μουσικά σύνολα και Χορωδία Βυζ.Μουσικής όσο και παραδοσιακών οργάνων. Όμως και στα σχολεία αυτά τα προβλήματα περισσεύουν όπως η έλλειψη μονίμων καθηγητών η συστηματοποίηση και κατοχύρωση με τίτλους σπουδών στην εξαετή διδασκαλία της. Αξίζει όμως να αναφερθεί ότι κανένα δημόσιο σχολείο δεν πρόβαλλε την Βυζ.μουσική όσο το μουσικό σχολείο, τόσο στο αναλυτικό του πρόγραμμα όσο και με την εφαρμογή της θεωρίας  και της πράξης της .

              Γ.Η Τρίτη μου αναφορά στη διδακτική πράξη αφορά το μεγάλο έργο των Μητροπόλεων, Φορέων και Ιδιωτών που συμβάλουν σημαντικά στην διδασκαλία της και καλύτερη προσέγγισή τους ,ειδικά στους νέους. Ήδη λειτουργούν στην Ελλάδα 45 αναγνωρισμένες σχολές  Βυζ.Μουσικής από το ΥΠΠΟ που ανήκουν σε Ιερές Μητροπόλεις, Ωδεία και Συλλόγους. Δεν λείπουν οι οργανωμένες Χορωδίες Ψαλτών, να αναφέρουμε ενδεικτικά την «Ελληνική Βυζ.Χορωδία»με εμφανίσεις και συμμετοχές σε λατρευτικές και πολιτιστικές  εκδηλώσεις ανά τον κόσμο και άλλες όπως των «Μαϊστόρων της Βυζ.Μουσικής», «Ιωάν.Κουκουζέλη», «Ιωάν.Δαμασκηνού», τις χορωδίες Πρωτοψαλτών όπως  Θεόδωρου Βασιλικού, Χαρίλαου Ταλιαδώρου, Ιωάν.Κακουλίδη, Αθ. Καραμάνη  και άλλες. Αξίζει να τονίσουμε ότι τόσο στις Θεολογικές σχολές όσο και στις Μουσικολογίες Αθηνών-Θες/νίκης,Ιόνιο Κέρκυρα, διδάσκεται με πανεπιστημιακό κύρος η Βυζ.Μουσική. Ξένοι και Έλληνες ερευνητές επιτελούν στις μέρες  μας σε συνεργασία με Ινστιτούτα της Βυζ. Μουσικής στο Εξωτερικό σημαντικές διατριβές.

      Αξίζει όμως να αναφερθούμε και στην μεγάλη προσφορά και των μοναστηριών που αναλαμβάνουν την έκδοση έργων βυζ. μουσικής όσο και την διάδοσή της, με  cd,βίντεο. Αναφέρουμε  ως παράδειγμα τις αξιόλογες μουσικές εκδόσεις της Ι.Μεγ.Μονής Βατοπαιδίου αλλά και εκδοτικών φορέων όπως «¨Εσοπτρον» «Μυγδονία»κ.ά

        Είναι αξιοσημείωτο επίσης στις μέρες μας που άνθησε η ψαλτική από γυναίκες. Ο θεσμός των «διακονισσών» κατά την μεταποστολική εποχή αποτελεί σήμερα πεδίο συζητήσεων για εφαρμογή του, και μία πτυχή του είναι και ο παράγοντας των ψαλτριών στο ιερό ψαλτήριο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα προς μίμηση  η Κα Νεκταρία Καραντζή που δίνει υπέροχα ρεσιτάλ Βυζ.Μουσικής αλλά και άλλων γυναικών που ολοκληρώνουν τις σπουδές τους και βοηθούν και στην τέλεση των ακολουθιών.

       Δ. Ένα στοιχείο που πρέπει να προσθέσουμε στην έρευνά μας είναι  ότι στις μέρες μας αναβαθμίστηκαν οι βυζαντ.σπουδές, πολλαπλασιάστηκαν οι πτυχιούχοι ψάλτες, δημιουργήθηκαν πρότυπες βιβλιοθήκες αρχειακού υλικού σε μοναστήρια και μητροπόλεις, κυκλοφορούν πληθώρα cd και μουσικά αφιερώματα καθώς και εκδόσεις μεθόδων και συλλογών Βυζ.μουσικής.

            Στην ανάπτυξη και διάδοση της Βυζ.Μουσικής συμβάλει καταλυτικά η τεχνολογία ήχου και εικόνας, το διαδίκτυο όσο και η καλή σχέση των ψαλτών με τα μέσα ήχου και επικοινωνίας. Δεν λείπουν και οι καλλίφωνοι τραγουδιστές-στριες που επιμορφώνονται, εμβαθύνουν και ασκούνται στην Βυζ. Μουσική. Χαρακτηριστικά τα ονόματα των :Γιώργου Νταλάρα, Μανώλη Μητσιά, Γλυκερίας, Αρετής Κετιμέ, Πέτρου Γαϊτάνου, Νίκου Ξυλούρη κ.ά

          Η αξιοποίηση αυτών του μεγάλων πνευματικών θησαυρών (Βυζ.Μουσικής κ Υμνολογίας)της παιδείας και του Ελληνισμού είναι αυτονόητα επιτακτική. Γλώσσα, ήθος και αισθητική της Ρωμιοσύνης ντύνονται με το βυζαντινό τροπάρι και το δημοτικό τραγούδι για να γίνουν έκφραση κάλλους και αυτοσυνειδησίας της Παράδοσής μας.

              

       

        

Σαλβαντόρ. Δολοφονία των 4 γυναικών ιεραποστόλων...

Σαλβαντόρ.

35 χρόνια πριν,στις 2 Δεκεμβρίου του 1980, τα ακροδεξιά Τάγματα  Θανάτου δολοφονούν τέσσερις βορειοαμερικανίδες ιεραποστόλους .Η Dorothy Kazel,η Jean Donovan, η Ita Ford και η Maura Clarke πηγαίνοντας για το αεροδρόμιο του Σαλβαντόρ συλλαμβάνονται ,βιάζονται και στη συνέχεια δολοφονούνται με μία σφαίρα στο κεφάλι.Και οι τέσσερις ζούσαν σε φτωχές συνοικίες ανάμεσα σε περιθωριακές ομάδες του πληθυσμού συμμεριζόμενες τη μοίρα των φτωχών και κυνηγημένων.Η Maura Clarke στο παρελθόν είχε προσφέρει πολλά στο λαό της Νικαράγουα . Η Ita Ford είχε δράσει ιεραποστολικά στη Χιλή. Ο Αρχιεπίσκοπος Ρομέρο τους εμπιστεύτηκε το ποιμαντικό έργο σε μια δύσκολη περιοχή αυτή του Τσαλατενάνγκο .Ο λαός του Σαλβαντόρ δε θα ξεχάσει ποτέ την αγάπη τους και τη θυσία τους.Ευτυχώς που υπάρχουν και οι μάρτυρες για να μας θυμίζουν ότι εμείς οι χριστιανοί οφείλουμε να είμαστε στο πλευρό των θυμάτων της Ιστορίας.